fa انتقال دهنده‌های گلوتامات و سمیت تحریکی در دستگاه عصبی فیزیولوژی - فارماکولوژی Physiology - Pharmacology مروري Review Article ال-گلوتامات نوروترانسمیتر عمده تحریکی در دستگاه عصبی مرکزی است که در بسیاری از شرایط فیزیولوژیک نظیر تکامل مغز، انعطاف‌پذیری سیناپسی، حافظه و یادگیری دخالت دارد. با این حال افزایش غلظت گلوتامات خارج سلولی و فعالیت بیش از حد گیرنده‌های گلوتامات، به‌ویژه گیرنده‌های یونوتروپیک آن باعث سمیت تحریکی می‌گردد که مسیر پاتولوژیک اصلی برای آسیب به سلول‌های عصبی می‌باشد. به‌دلیل عدم تخریب آنزیمی گلوتامات در فضای خارج سلولی، خارج‌سازی گلوتامات آزاد شده در اثر فعالیت نورون‌ها به‌واسطه انتقا‌ل‌دهنده‌های اسیدهای آمینه تحریکی صورت می‌گیرد. انتقال‌دهنده‌های مذکور که در سلول‌های گلیال احاطه کننده فضای سیناپس و در سلول‌های عصبی وجود دارند؛ تحت عنوان انتقال‌دهنده‌های وابسته به سدیم و با تمایل بالای گلوتامات خوانده می‌شوند و مسؤول اصلی حفظ غلظت گلوتامات خارج سلولی در مقادیری کمتر از مقادیر ایجادکننده سمیت تحریکی می‌باشند. علاوه بر این گروه دیگری از انتقال دهنده‌های غشایی تحت عنوان معاوضه‌کننده‌های سیستین-گلوتامات می‌باشند که غیروابسته به سدیم بوده و انتقال گلوتامات را در نواحی وی‍‍ژه‌ای از دستگاه عصبی مرکزی تنظیم می‌کنند. شواهد حاکی از آن است که اختلال در انتقال‌دهنده‌های گلوتامات در اختلالات حاد عصبی نظیر سکته و ضربه و اختلالات مزمن آن نظیر ALS (Amyotrophic Lateral Sclerosis) ، صرع، اسکیزوفرنی و بیماری آلزایمر دخالت دارد. در این مقاله نحوه سنتز و آزادسازی گلوتامات در دستگاه عصبی مرکزی، توصیف و تشریح انتقال‌دهنده‌های گلوتامات، فعالیت آنها و ارتباطشان با یکدیگر و نقش انتقال‌دهنده‌های مذکور در سمیت تحریکی مرور شده است. L-glutamate is the major excitatory neurotransmitter in the central nervous system (CNS). It contribute in various physiological conditions such as brain development, synaptic plasticity, memory and learning. However, increasing of the extracellular glutamate concentration and overactivation of glutamate receptors in particular ionotropic subtypes leads to excitotoxicity which is the fundamental pathological pathway of neuronal injury. Due to lack of extracellular enzymatic destruction, the removal of released glutamate is achieved through the excitatory amino acid transporters (EAATs) which are distributed in glia that tightly surround the synaptic clefts, as well as in neurons. EAATs which known as Na+-dependent high-affinity glutamate transporters are the main responsible for maintaining extracellular glutamate concentration below excitotoxic levels. Moreover another membrane transporters regulating the flux of glutamate in different areas of the CNS. This system is cystine-glutamate exchanger (XCG-) that is Na+-independent system. Dysfunction of EAATs has been implicated in both acute insults e.g. stroke, trauma and chronic neurological and neuropsychiatric disorders e.g. amyotrophic lateral sclerosis, epilepsy, schizophrenia and Alzheimer's disease. Therefore, the purpose of this review article is to explain the pathway of glutamate biosynthesis, its release into CNS, discribing and elaborating Glutamate transporters, activites and their role in excitoxcity in CNS. گلوتامات , انتقال‌دهنده‌های گلوتامات , دستگاه عصبی , سمیت تحریکی , سلول‌های گلیال Glutamate, Glutamate transporters, Nervous system, Excitotoxicity, Glia cells 1 15 http://goums.ac.ir/journal/browse.php?a_code=A-10-1-523&slc_lang=fa&sid=1 Shahraki A (PhD) علی شهرکی ashahraki@science.usb.ac.ir 5900319475328460046748 5900319475328460046748 Yes Assistant Professor of Pharmacology, Department of Biology, Faculty of Science, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran استادیار فارماکولوژی ، گروه زیست شناسی ، دانشکده علوم ، دانشگاه سیستان و بلوچستان Ghahghaei A (PhD) آرزو قهقایی 5900319475328460046749 5900319475328460046749 No Assistant Professor of Biochemistry, Department of Biology, Faculty of Science, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran استادیار بیوشیمی ، گروه زیست شناسی ، دانشکده علوم ، دانشگاه سیستان و بلوچستان Zakeri Z (PhD) زهرا ذاکری 5900319475328460046750 5900319475328460046750 No Associate Professor, Department of Internal Medicine, Zahedan University of Medical Sciences and Health Services, Zahedan, Iran دانشیار گروه داخلی ، دانشکده پزشکی ، دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی زاهدان